fmea

روش FMEA : تجزيه و تحليل عوامل شكست و آثار آن

الف ـ تاريخچه

FMEA تكنيكي است كه براي اولين بار در ارتش امريكا مورد استفاده قرارگرفته است. استانداردهاي نظامي mil-p-1629 با عنوان (روش آناليز عيب ، تاثيرات مربوط و ميزان اهميت آن) در نهم نوامبر 1949 انتشار يافت. در قالب اين استاندارد خطاها يا اشكالات پيش آمده به لحاظ تاثير گذار آنها در هدف غايي و ميزان ايمني / پرسنل /تجهيزات طبقه بندي مي‌شوند.

اولين كاربرد رسمي اين تجزيه و تحليل تحت عنوان FMEA در صنايع هوا فضاي ايالات متحده امريكا استفاده شد. در واقع آن زمان FMEA بعنوان يك نوآوري و ابتكار براي پيشگيري از اشتباهات و خطاهاي جبران ناپذيري مطرح گرديد كه وقوع هريك از آنها باعث خسارات هنگفت و اتلاف سرمايه فوق العاده زياد مي‌گرديد.

ب ـ تعريف FMEA :

تجزيه و تحليل عوامل شكست و آثار آن FMEA ناميده مي شود. FMEA يك تكنيك مهندسي است كه به منظور مشخص كردن و حذف خطاها، مشكلات و اشتباهات بالقوه موجود سيستم ، فرايند توليد و ارائه خدمت، قبل از وقوع ، در نزد مشتري ، بكار برده مي‌شود.

تعريف خاص :

FMEA در ارزيابي ريسك روش تحليلي است كه مي‌كوشد تا حد ممكن خطرات بالقوه موجود در محدوده‌اي كه در آن ارزيابي ريسك انجام مي‌شود و همچنين علل و اثرات مرتبط با آن را شناسايي و رتبه بندي كند.

د- تشريح مراحل انجام كار

1- جمع آوري داده‌ها مربوط به فرايند:

سايت يا مكاني كه در آن ارزيابي ريسك انجام مي‌شود بايد كاملاً شناسايي و نحوه فعاليت‌ها و فرايندها به دقت بررسي شود.

2- تعيين خطرات بالقوه:

تمام خطراتي محيطي ، تجهيزاتي ، مواد ، انساني و... كه ايمني را تهديد مي كند بايد در نظر گرفته شود همچنين حالات هر خطر نيز مي‌بايست مورد تجزيه و تحليل قرارگيرد.

3- بررسي اثرات هر خطر:

اثرات هر خطر، اثرات احتمالي هستند كه خطر بر ايمني افراد مي‌گذارند. اثرات خطر مي‌توانند مانند آتش سوزي، مسموميت ، شكستگي ، آسيب‌هاي مفصلي و غيره باشد.

4- تعيين علل خطر :

شناخت كافي از محدوده مورد ارزيابي مي‌تواند كمك فراواني براي شناسايي علل بوجود آمدن خطر باشد. گزارش‌ها فني ، زيست محيطي و ارگونوميك نيز در شناسايي بهتر علل موثر هستند.

5- چك كردن فرايندهاي كنترل :

به منظور ارزيابي بهتر خطرات صورت مي‌گيرد. بررسي برگه‌ها عمليات استانداردها الزامات و قوانين حاكم بر محيط كار و عوامل مربوط از جمله اين كارهاست.

6- تعيين نرخ وخامت :

وخامت خطر يا ميزان جديد بودن ”اثر خطر بالقوه “ بر افراد است. شدت يا وخامت خطر فقط در مورد ”اثر “ آن در نظر گرفته مي‌شود، كاهش در وخامت خطر فقط از طريق اعمال تغييرات در فرايند و نحوه انجام فعاليت‌ها امكان پذير است.

براي اين وخامت خطر شاخص‌هاي كمي وجود دارد كه بر حسب مقياس 1 تا 10 بيان مي‌گردد.

جدول (5) ـ وخامت خطر

رتبه

شدت اثر

شرح

10

خطرناك ـ بدون هشدار

وخامت تاسف بار است مثل خطر مرگ ، تخريب كامل

9

خطرناك ـ با هشدار

وخامت تاسف بار است اما همراه با هشدار است

8

خيلي زياد

وخامت جبران ناپذير است- عدم توانايي انجام وظيفه اصلي

از دست دادن يك عضو بدن

7

زياد

وخامت زياد است همانند آتش گرفتن تجهيزات سوختگي بدن

6

متوسط

وخامت كم است مانند ضرب ديدگي ،مسموميت خفيف غذايي

5

كم

وخامت خيلي كم است مانند ضرب ديدگي مسموميت خفيف غذاي

4

خيلي كم

وخامت خيلي كم است ولي بيشتر افراد آن را احساس مي‌كنند

نشت جزئي گاز

3

اثرات جزئي

اثر جزئي بر جا مي‌گذارد مثل خراش دست دست بهنگام تراشكاري

2

خيلي جزئي

اثر خيلي جزئي دارد

1

هيچ

بدون اثر

7- احتمال وقوع:

احتمال وقوع آن مشخص مي‌كند كه يك علت يا مكانيزم بالقوه خطر با چه تواتري رخ مي‌دهد.

تنها با از بين بردن يا كاهش علل يا مكانيزم هر خطر است كه مي‌توان به كاهش عدد رخداد اميدوار بود. احتمال رخداد بر مبناي 1 تا 10 سنجيده مي‌شود. بررسي سوابق و مدارك گذشته بسيار مفيد است. بررسي فرايندهاي كنترلي، استانداردها، الزامات و قوانين كار و نحوه اعمال آنها براي دست يافتن به اين عدد بسيار مفيد است.

جدول (6) – احتمال وقوع خطر

احتمال رخداد خطر

نرخ هاي احتمالي خطر

رتبه

بسيار زياد – خطرر تقريبا اجتناب ناپذير است

1در 2 يا بيش از آن

1در 3

10

9

زياد خطر هاي تكراري

1در8

1در 20

8

7

متوسط- خطر هاي مورد

1در 80

1در 400

1 در 2000

6

5

4

كم : خطر هاي نسبتا نادر

1 در 15000

1در 1500000

3

2

بعيد:خطر نا محتمل است

كمتر از 1 در 15000000

1

8-نرخ احتمال كشف خطر

احتمال كشف نوعي ارزيابي از ميزان توانايي است كه به منظور شناسايي يك علت/مكانيزم وقوع خطر وجود دارد. بعبارت ديگر احتمال كشف توانايي پي بردن به خطر قبل از رخداد آن است.

بررسي فرايند هاي كنترلي استاندارد ها الزامات و قوانين كار و نحوه اعمال آنها براي دست يافتن به اين عدد بسيار مفيد است.

جدول (7)احتمال كشف خطر

معيار : احتمال كشف خطر

قابليت كشف

رتبه

هيچ كنترلي وجود ندارد و يا در صورت وجود قادر به كشف خطر بالقوه نيست

مطلقاً هيچ

10

احتمال خيلي ناچيزي دارد كه با كنترلهاي موجود خطر رديابي و اشكار شود

خيلي ناچيز

9

احتمال ناچيزي دارد كه با كنترلهاي موجود خطر رديابي و آشكار شود

ناچيز

8

احتمالي خيلي كمي دارد كه با كنترلهاي موجود خطر رديابي و آشكار شود

خيلي كم

7

احتمال كمي دارد كه با كنترلهاي موجود خطر رديابي و آشكار شود

كم

6

در نيمي از موارد محتمل است كه با كنترل موجود خطر بالقوه رديابي و آشكار شود

متوسط

5

احتمال نسبتاً زيادي وجود دارد كه با كنترل موجود خطر بالقوه رديابي و آشكار شود

نسبتاً زياد

4

احتمال زيادي وجود دارد كه با كنترل موجود خطر بالقوه رديابي و آشكار شود

زياد

3

احتمال خيلي زياد وجود دارد

خيلي زياد

2

تقريباً بطور حتم با كنترلهاي موجود خطر بالقوه رديابي و آشكار مي شود.

تقريباً حتمي

1

1- محاسبهRPN

عدد اولويت ريسك حاصلضرب سه عدد وخامت (S) رخداد (0) و احتمال كشف (D) است

RPN= Serverity x occ urance x Detection

عدد اولويت ريسك عددي بين 1 و 100 خواهد بود.

براي اعداد ريسك بالا ، كارگروهي بايد جهت پائين آوردن اين عدد از طريق اقدام اصلاحي صورت پذيرد.

2- آيا اصلاح نياز است؟

در اين مرحله خطرات را بر پایه عدد اولويت ريسك رتبه بندي مي‌كنيم و طبق نظر سيستم FMEA يك حد RPN در نظر مي‌گيريم . بعنوان مثال براي سطح اطمينان 90% حد به شرح زيــــــر

بدست مي‌آيد.

سپس خطراتي كه RPN بالاي 100 دارند و در واقع نياز به اصلاح دارند و مشخص مي كنيم

توجه : براي خطراتي كه داراي حداقل يك عدد 10 هستند نيز بايد اقدام اصلاحي در نظر گرفته شود.

11- اقدامات اصلاحي و پيشنهادي :

اين اقدامات بايد در جهت اهداف زير وضع و انجام گردند:

الف ـ حذف علل ريشه اي خطر

ب ـ كاهش وخامت اثر خطا

ج ـ افزايش احتمال كشف خطر در فرايند

دـ افزايش رضايت كاري كاركنان از وضعيت ايمني

12- تعيين مسئوليت و وظايف :

سازمان بايد مسئول هر يك از اقدامات اصلاحي را مشخص و ثبت نمايد نتايج اقدامات انجام شده بايد به گروه FMEA گزارش شده و صحه گذاري شوند.

13- تصحيح فرايند طبق اقدامات اصلاحي :

اقدامات بايد بطور موثر پياده شده و اين نكته در نظر گرفته شود كه بايد اين اقدامات نيز ارزيابي شود. بعنوان مثال حذف يك ماده آتش زا از حلالها و جايگزيني يك ماده سمي مخاطرات جديدي را بدنبال دارد كه بايد آنها نيز بهمين ترتيب تجزيه و تحليل شوند.

14- بعد از انجام اقدامات اصلاحي دوباره بايد عدد RPN محاسبه گردد.

در محاسبه عدد PRN بايد توجه داشت كه تعيين اعداد نرخ رخداد، وخامت و كشف مي‌بايست طبق نوع فعاليت سازمان تعيين و تثبيت شود عمدتاً براي خطراتي كه نرخ وخامت و رخداد بالاي 7 دارند مي‌بايست اقدام اصلاحي در نظر گرفته شود.

مزاياي FMEA

1- يك ابزار پيشگيري از خطرات است

2- يك روش مناسب كمي براي ارزيابي ريسك است

3- يك روش مطمئن براي پيش بيني مشكلات و تشخيص موثرترين و كم هزينه ترين راه حلهاي پيشگيري است.